हरितालिका तीज: हिमालयन सेन्टरमा आस्था, संस्कृति र समुदायको संगम

कुसुम शर्मा
यूके नेपाल प्रेस
बेलायत ,२९ भदौ, २०८३ सोमवार

बेलायत— नेपालमा पशुपतिनाथसहित देशभरका शिवालयहरू हरितालिका तीजको आस्था र उल्लासले भरिएका बेला हजारौँ किलोमिटर टाढा स्कटल्यान्डको राजधानी एडिनबरामा पनि नेपाली समुदायले आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै तीज मनाउँदैछ।

एडिनबरास्थित हिमालयन सेन्टर फर आर्ट्स एन्ड कल्चरले आज बिहान १० बजेदेखि दिउँसो २ बजेसम्म विशेष तीज पूजा तथा सामुदायिक कार्यक्रम आयोजना गर्दैछ। 121 Great Junction Street, Edinburgh, EH6 5JB मा हुने कार्यक्रममा नेपाली समुदायसँगै नेपाली संस्कृति र परम्पराबारे जान्न तथा सहभागी हुन चाहने अन्य समुदायका व्यक्तिलाई पनि स्वागत गरिएको छ।

हिमालयन सेन्टरका अध्यक्ष मनिष खत्री र सचिव रीता गौतमले दिएको जानकारीअनुसार कार्यक्रमको केन्द्रमा भगवान् शिव–पार्वतीको पूजा–आराधना रहनेछ। आयोजकले दिदीबहिनीहरूलाई एकसाथ भेला भएर आस्था, आपसी सद्भाव र उल्लासका साथ तीज मनाउन आमन्त्रण गरेको छ।

“आउनुहोस्, आपसी सद्भाव, आस्था र उल्लासका साथ एकत्रित भई हाम्रो मौलिक संस्कृति र परम्पराको पर्व हरितालिका तीज मनाऔँ,” आयोजकद्वारा जारी निमन्त्रणामा भनिएको छ।

भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने हरितालिका तीज हिन्दु परम्परामा भगवान् शिव र पार्वतीको पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। प्रचलित धार्मिक मान्यताअनुसार पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्ने संकल्पसहित तपस्या र व्रत गरेकी थिइन्। यही मान्यतासँग जोडेर विवाहित महिलाले पारिवारिक सुख, शान्ति र दाम्पत्य कल्याण तथा अविवाहित महिलाले योग्य जीवनसाथीको कामना गर्दै व्रत र पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

तर तीजको सामाजिक अर्थ धार्मिक व्रतभन्दा फराकिलो छ। प्राज्ञिक अध्ययनहरूले यसलाई महिलाहरूको माइतीसँग पुनर्मिलन, पारिवारिक सम्बन्धको नवीकरण, सामूहिकता र गीत–नृत्यमार्फत आफ्ना अनुभव अभिव्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अवसरका रूपमा समेत व्याख्या गरेका छन्। तीजका गीतले परम्परागत रूपमा महिलाका सुखदुःख, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक अनुभवलाई सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिने माध्यमको काम गरेका छन् (Dahal, 2020; Ghimire, 2025)।

त्यही परम्परा नेपालबाट बाहिर पुगेपछि तीजले अर्को अर्थ ग्रहण गर्छ—सांस्कृतिक निरन्तरता।

प्रवासी समुदायसम्बन्धी अध्ययनले आप्रवासनपछि सांस्कृतिक पहिचान हराउने वा जस्ताको तस्तै रहनेभन्दा पनि मूल देशका स्मृति, परम्परा र नयाँ समाजका अनुभवबीच पुनर्निर्माण भइरहने देखाउँछन् (Bhandari, 2021)। तीजसम्बन्धी अध्ययनले पनि संसारका विभिन्न भागमा रहेका नेपाली आप्रवासी महिलाले आफ्नो मूल संस्कृतिका मूल्यसँग सम्बन्ध कायम राख्न तीज मनाउने गरेको उल्लेख गर्छ (Dahal, 2020)। त्यसैले एडिनबरामा आज हुने कार्यक्रमलाई केवल नेपालमा मनाइने तीजको विदेशस्थित प्रतिकृतिका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। पहिलो पुस्ताका नेपालीका लागि यो मातृभूमि, परिवार र सांस्कृतिक स्मृतिसँगपुनःजोडिने अवसर हुन सक्छ; बेलायतमा जन्मिएका वा हुर्किरहेका नयाँ पुस्ताका लागि आफ्नो सांस्कृतिक विरासतलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने माध्यम।

अझ महत्वपूर्ण पक्ष, हिमालयन सेन्टरले कार्यक्रमलाई नेपाली समुदायभित्र मात्र सीमित गरेको छैन। नेपाली संस्कृति र परम्पराप्रति रुचि राख्ने जोसुकैलाई स्वागत गर्ने आयोजकको निमन्त्रणाले तीजलाई संस्कृति संरक्षणसँगै संस्कृति साझेदारीको अवसर पनि बनाएको छ।यो पक्ष हिमालयन सेन्टरको घोषित सामुदायिक उद्देश्यसँग पनि मेल खान्छ। स्कटल्यान्डको आधिकारिक च्यारिटी अभिलेखमा दर्ता रहेको संस्थाले कला, सम्पदा र संस्कृतिको प्रवर्द्धन तथा विभिन्न समुदायका लागि पहुँचयोग्य सामुदायिक गतिविधि सञ्चालनलाई आफ्नो उद्देश्यमा राखेको छ।तीज आफैं पनि स्थिर संस्कृति होइन। नेपाली तीज गीतमाथिको पछिल्लो अनुसन्धानले परम्परागत धार्मिक तथा पारिवारिक विषयसँगै महिला चेतना, सामाजिक परिवर्तन र लोकप्रिय संस्कृतिको प्रभावले यसको अभिव्यक्ति समयसँगै रूपान्तरण हुँदै गएको देखाउँछ (Ghimire, 2025)।

त्यसैले आज एडिनबरामा मनाइने तीजमा दुईवटा कथा एकसाथ देखिन्छन्—एउटा परम्पराको निरन्तरता, अर्को नयाँ परिवेशमा त्यसको पुनःअभिव्यक्ति।

नेपालमा पशुपतिनाथको मन्दिर परिसरमा व्रत, पूजा र दर्शनमार्फत तीजको धार्मिक स्वरूप देखिन्छ। एडिनबरामा त्यही पर्व एउटा सामुदायिक केन्द्रभित्र पूजा, भेटघाट र सांस्कृतिक सहभागितामार्फत अभिव्यक्त हुँदैछ।भूगोल फरक छ, परिवेश फरक छ र पर्व मनाउने शैली पनि फरक हुन सक्छ। तर तीजले जोड्ने सम्बन्ध—आस्था, परिवार, स्मृति, संस्कृति र समुदाय—सीमापारि पनि जीवित छ।

आज बिहान १० बजे सुरु हुने कार्यक्रम दिउँसो २ बजेसम्म चल्नेछ। आयोजकले पूजामा सहभागी हुन चाहने दिदीबहिनीहरूसँगै नेपाली संस्कृति र परम्परालाई नजिकबाट बुझ्न चाहने सबैलाई स्वागत गरेको छ।

पशुपतिनाथदेखि एडिनबरासम्म तीजको भूगोल बदलिएको छ। तर आफ्नो संस्कृति जोगाउने, नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने र आफू बसिरहेको समाजसँग साझा गर्ने यसको सामुदायिक शक्ति भने सीमाभन्दा पर पनि निरन्तर छ।