आज कुशे औँसीः जीवित बाबुलाई सम्मान, दिवङ्गत पिताको सम्झनामा तर्पण र श्राद्ध

कुसुम शर्मा
यूके नेपाल प्रेस
बेलायत ,२६भदौ, २०८३ शुक्रवार

बेलायत – नेपालमा आज कुशे औँसी अर्थात् पिता सम्मान दिवस मनाइँदैछ। जीवित बाबुप्रति सम्मान प्रकट गर्ने र दिवङ्गत पिताको स्मरणमा धार्मिक अनुष्ठान गर्ने यस पर्वका अवसरमा काठमाडौंको गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर परिसरमा शुक्रबार बिहानैदेखि श्रद्धालुको ठूलो भीड लागेको छ।

भाद्र कृष्ण औँसीका दिन मनाइने कुशे औँसी नेपाली हिन्दू समाजमा बाबुप्रतिको सम्मान, पारिवारिक स्मृति र पितृपरम्परासँग जोडिएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। जीवित बाबु हुनेहरूले भेटघाट गरी मनपर्ने भोजन तथा उपहार दिएर सम्मान गर्ने परम्परा छ भने बाबु दिवङ्गत भइसकेकाहरूले तीर्थस्थल पुगेर तर्पण, श्राद्ध, पिण्डदान तथा सिदादान गर्ने गर्छन्।

काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा रहेको गोकर्णेश्वर यस दिनको प्रमुख धार्मिक गन्तव्यमध्ये एक हो। उत्तरगया पितृतीर्थका रूपमा समेत चिनिने मन्दिर क्षेत्रमा शुक्रबार बिहानैदेखि दिवङ्गत पिताको नाममा तर्पण र पिण्डदान गर्नेहरूको घुइँचो लागेको छ। आजकै विवरणहरूमा ठूलो संख्यामा श्रद्धालु बिहानदेखि मन्दिर क्षेत्रमा पुगेको उल्लेख छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार भाद्र कृष्ण औँसीका दिन गोकर्णेश्वरमा श्राद्ध तथा तर्पण गर्दा पितृको उद्धार हुने विश्वास गरिन्छ। स्थानीय पुजारी जगदीश भट्टले यस तीर्थमा गरिने श्राद्ध र तर्पणलाई पितृमोक्षसँग जोडेर धर्मशास्त्रीय मान्यता रहेको बताएका छन्। केही परम्परागत विश्वासमा यहाँ गरिएको कर्मले २१ पुस्तासम्मका पितृलाई मुक्ति मिल्ने उल्लेख गरिन्छ। यस्ता दाबी धार्मिक आस्थामा आधारित हुन्, ऐतिहासिक वा वैज्ञानिक रूपमा स्थापित तथ्य होइनन्।

पर्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कुश हो—हिन्दू धार्मिक संस्कारमा प्रयोग गरिने एक प्रकारको पवित्र घाँस। वर्षभरिका देवकार्य र पितृकार्यमा प्रयोग गर्न आज विधिपूर्वक काटिएको कुश घरमा भित्र्याउने परम्पराका कारण यो दिनलाई ‘कुशे औँसी’ भनिएको हो। धार्मिक परम्परामा कुशलाई पवित्र मानिन्छ र यसलाई भगवान् विष्णुसँग समेत जोडेर व्याख्या गरिन्छ।

कुशे औँसीलाई नेपालमा प्रचलित रूपमा ‘बाबुको मुख हेर्ने दिन’ पनि भनिन्छ। यसको अर्थ केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। जीवित बाबुलाई भेट्ने, सम्मान गर्ने र आशीर्वाद लिने तथा दिवङ्गत बाबुलाई स्मरण गर्ने अभ्यासले यो पर्वलाई पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तागत स्मृतिसँग जोडेको छ।

गोकर्णेश्वरको महत्व पनि यही जीवित परम्परासँग जोडिएको छ। आजको दिन यहाँ पुग्ने सबै श्रद्धालुको धार्मिक अभ्यास समान नहुन सक्छ, तर तर्पण, पिण्डदान, श्राद्ध र स्मरणमार्फत परिवारका दिवङ्गत सदस्यसँग सांस्कृतिक सम्बन्ध कायम राख्ने परम्परा पुस्तौँदेखि निरन्तर रहेको छ। यसैले कुशे औँसी धार्मिक पर्वसँगै नेपाली समाजमा पितृत्व, स्मृति र पुस्ताबीचको सम्बन्ध व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अवसर पनि बनेको छ।

गोकर्णेश्वरबाहेक अन्य पवित्र तीर्थस्थलमा पनि दिवङ्गत पिताको सम्झनामा तर्पण र श्राद्ध गर्ने चलन छ। रसुवा र नुवाकोटको सङ्गम क्षेत्रमा पर्ने बेत्रावती पनि त्यसमध्ये एक प्रमुख स्थल हो। यद्यपि यस वर्ष भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीका कारण त्यहाँको परम्परागत मेलाबारे अनिश्चितता रहेको आज प्रकाशित विवरणमा उल्लेख गरिएको छ।

शुक्रबार गोकर्णेश्वरमा देखिएको भीडले आधुनिक जीवनशैली र तीव्र शहरीकरणका बीच पनि नेपालमा धार्मिक तथा पारिवारिक संस्कारको निरन्तरता कति बलियो छ भन्ने देखाएको छ।

कसैका लागि आजको दिन बाबुसँग बसेर भोजन गर्ने अवसर हो; कसैका लागि टाढाबाट फोन गरेर सम्मान व्यक्त गर्ने दिन। र बाबु गुमाइसकेकाहरूका लागि गोकर्णेश्वरजस्ता तीर्थमा पुगेर तर्पण गर्ने वा घरमै बसेर स्मरण गर्ने दिन।

त्यसैले कुशे औँसीको सामाजिक अर्थ धार्मिक विधिभन्दा फराकिलो छ—यो जीवित बाबुप्रति कृतज्ञता र दिवङ्गत पिताप्रति स्मृतिलाई एउटै दिनमा जोड्ने नेपाली सांस्कृतिक परम्परा हो।