खामेनीको युगको अन्त्य? इरान र क्षेत्रीय राजनीतिमा अनिश्चित मोड

कुसुम शर्मा
यूके नेपाल प्रेस
बेलायत ,१७ फागुन, २०८२ आइतवार—इरानका सर्वोच्च नेता Ayatollah Ali Khamenei को ८६ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको दाबीपछि इरानमा ४० दिनको राष्ट्रिय शोक मनाउने निर्णय गरिएको खबर सार्वजनिक भएको छ। इरानी सरकारी टेलिभिजनले भावुक प्रसारणमार्फत खामेनीको निधनको समाचार दिएको छ, यद्यपि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरू र स्वतन्त्र स्रोतहरूले यसबारे अझै पूर्ण र स्वतन्त्र पुष्टि नआएको भन्दै सावधानी अपनाइरहेका छन्।

१९३९ अप्रिल १९ मा इरानको धार्मिक सहर मशहदमा जन्मिएका खामेनी सानै उमेरदेखि इस्लामिक शिक्षामा समर्पित थिए। चार वर्षको उमेरदेखि कुरान अध्ययन थालेका उनी ११ वर्षमै मौलवी बने। शाह मोहम्मद रजा पहलवीको शासनकालमा पश्चिमीकरण र राजतन्त्रको आलोचना गर्ने धार्मिक नेताहरूको पंक्तिमा उनी क्रमशः उभिए। १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिमा आयातोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीका नजिकका सहयोगी बनेपछि उनी इरानको शक्ति संरचनाको केन्द्रमा पुगे।

१९८१ मा मस्जिदमा प्रवचन दिइरहेका बेला भएको बम आक्रमणमा खामेनी गम्भीर घाइते भए। उक्त आक्रमणपछि उनको दाहिने हात पक्षघातग्रस्त भयो र एउटा कानले सुन्न छाड्यो। त्यसपछि पनि उनी इरानका राष्ट्रपति बने र १९८९ मा खोमेनीको निधनपछि संविधान संशोधनमार्फत सर्वोच्च नेता नियुक्त भए। त्यसयता तीन दशकभन्दा बढी समयसम्म उनले इरानको राजनीति, सेना र धार्मिक संस्थामाथि निर्णायक प्रभाव राखे।

खामेनीको कार्यकालमा इरानले मध्यपूर्वमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्‍यो। लेबनानको हिजबुल्लाह, गाजाको हमास र यमनका हुथी विद्रोहीहरूलाई समर्थन गर्दै आएको इरानको रणनीतिका केन्द्रमा खामेनी थिए। यही कारण उनी अमेरिका र इजरायलको आलोचनाको मुख्य निशाना बने। अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump र इजरायली प्रधानमन्त्री Benjamin Netanyahu ले खामेनीको नेतृत्वलाई क्षेत्रीय अस्थिरताको प्रमुख कारणका रूपमा चित्रित गर्दै आएका थिए। इरानको परमाणु कार्यक्रम पनि उनको नेतृत्वकालकै सबैभन्दा विवादास्पद विषयमध्ये एक रह्यो।

इरानी सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार पछिल्ला दिनहरूमा भएको सैन्य तनावपछि खामेनीलाई तेहरानबाट सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो र उनी अमेरिकी कारबाहीमा मारिएको दाबी गरिएको छ। तर यस विषयमा अमेरिकी वा इजरायली पक्षबाट आधिकारिक पुष्टि आएको छैन। विश्लेषकहरूका अनुसार यदि खामेनीको मृत्यु आधिकारिक रूपमा पुष्टि भयो भने, त्यसले इरानको सत्ता संरचना मात्र होइन, पूरै मध्यपूर्वको भू–राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पार्नेछ। सम्भावित उत्तराधिकारीको चर्चा सुरु भइसकेको छ र इरान अब कुन दिशामा अघि बढ्छ भन्ने प्रश्न खुला छ।

अहिले विश्व समुदाय इरानबाट आउने थप आधिकारिक विवरण र स्वतन्त्र पुष्टि प्रतीक्षामा छ। खामेनीको युगको अन्त्यले इरान र मध्यपूर्व राजनीतिमा एउटा नयाँ, तर अनिश्चित अध्याय सुरु गरेको संकेत भने स्पष्ट देखिन्छ।