सैन्य नेतृत्वबाट कूटनीतितर्फ गौरवशम्शेरः नेपाल–बेलायत सम्बन्धमा के अर्थ राख्छ उनको सिफारिस?

कुसुम शर्मा
यूके नेपाल प्रेस
बेलायत ,२ असोज, २०८३ शुक्रवार

नेपाली सेनाका पूर्वप्रधानसेनापति गौरवशम्शेर जङ्गबहादुर राणा बेलायतका लागि नेपालको राजदूतमा सिफारिस भएका छन्। मन्त्रिपरिषद्ले शुक्रबार उनको नाम सिफारिस गरेसँगै दुई शताब्दीभन्दा पुरानो नेपाल–बेलायत सम्बन्धमा सैन्य नेतृत्वको अनुभव बोकेको व्यक्तिलाई कूटनीतिक जिम्मेवारी दिने निर्णयले विशेष चासो पाएको छ।

नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार बेलायतसँग नेपालको औपचारिक सम्बन्ध सन् १८१६ मा सुरु भएको हो। बेलायत नेपालले औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेको पहिलो मुलुक हो र दुई देशबीचको सम्बन्ध नेपालको कुनै पनि मुलुकसँगको सबैभन्दा पुरानो औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध हो।तर यो सम्बन्ध इतिहासमा मात्र अडिएको छैन। गोर्खा सैनिक, रक्षा सहकार्य, विकास सहायता, व्यापार तथा लगानी, जलवायु परिवर्तन र राजनीतिक संवाद अहिलेको द्विपक्षीय सम्बन्धका प्रमुख क्षेत्र हुन्। सन् २०२३ को UK–Nepal Bilateral Consultative Mechanism मा पनि दुवै देशले यिनै विषयमा सहकार्य विस्तार गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए।

यही पृष्ठभूमिमा राणाको सैन्य अनुभवको अर्थ देखिन्छ।

राणाले सन् २०१२ देखि २०१५ सम्म नेपाली सेनाको नेतृत्व गरेका थिए। उनले बेलायतकै Royal Military Academy Sandhurst मा सैन्य प्रशिक्षण लिएका हुन् भने अमेरिकाको Command and General Staff College र पाकिस्तानको National Defence University मा पनि अध्ययन गरेका छन्। उनको औपचारिक शिक्षामा इतिहासको स्नातक र Defence and Strategic Studies मा स्नातकोत्तरसमेत समावेश छ।

सैन्य पृष्ठभूमि—फाइदा कि सीमा?

राजदूतको सफलता सैन्य वा गैरसैन्य पृष्ठभूमिले मात्रै निर्धारण गर्दैन। आधुनिक राजदूतको काम सुरक्षा सम्बन्ध व्यवस्थापनमा सीमित हुँदैन; उसले राजनीतिक पहुँच, व्यापार तथा लगानी, विकास साझेदारी, नागरिक सेवा, सार्वजनिक कूटनीति र प्रवासी समुदायसँगको सम्बन्धसमेत सम्हाल्नुपर्छ।

तर बेलायतको हकमा राणाको सैन्य पृष्ठभूमिले एउटा विशिष्ट सान्दर्भिकता राख्छ—गोर्खा सम्बन्ध।

दुई देशले गोर्खा सैनिकलाई द्विपक्षीय सम्बन्धको महत्वपूर्ण कडीका रूपमा औपचारिक रूपमै स्वीकार गरेका छन्। गोर्खा भेट्रानका पेन्सन तथा अन्य सरोकार अझै द्विपक्षीय संवादको विषय छन्; मार्च २०२६ मा बेलायती रक्षा मन्त्रालयले समेत यी विषयमा नेपालसँग स्थापित संयन्त्रमार्फत संवाद जारी राख्ने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याएको थियो।यस अर्थमा ब्रिटिश सैन्य संस्थागत संस्कृति बुझ्ने, Sandhurst सँग प्रत्यक्ष शैक्षिक सम्बन्ध भएको र नेपालको सर्वोच्च सैन्य तहमा काम गरिसकेको व्यक्तिका लागि रक्षा कूटनीति तथा गोर्खासम्बन्धी संवादमा परिचितता उपयोगी हुन सक्छ।

तर सैन्य परिचय आफैंमा सफल कूटनीतिको प्रत्याभूति होइन। राणाको सम्भावित कार्यकालको वास्तविक परीक्षण रक्षा सम्बन्धभन्दा बाहिर हुनेछ—नेपालमा बेलायती लगानी र व्यापार विस्तार, विकास साझेदारीलाई नयाँ स्वरूप दिने, उच्चस्तरीय राजनीतिक सम्पर्क बढाउने र बेलायतमा रहेको नेपाली समुदायसँग प्रभावकारी सम्बन्ध निर्माण गर्ने क्षमतामा।

त्यसैले राणाको सिफारिसलाई केवल “पूर्वसेनापतिलाई राजदूत” बनाइएको घटनाका रूपमा हेर्नुभन्दा यसको ठूलो कूटनीतिक प्रश्न महत्वपूर्ण छ: दुई सय वर्षभन्दा पुरानो सम्बन्धलाई नेपालले अब इतिहास र गोर्खा सम्बन्धबाट अगाडि बढाएर आधुनिक आर्थिक, राजनीतिक र रणनीतिक साझेदारीमा कति रूपान्तरण गर्न सक्छ?

यदि संसदीय सुनुवाइ र बाँकी कूटनीतिक प्रक्रिया पूरा गरेर राणा लन्डन पुगे भने, उनको सैन्य अनुभव एउटा प्रारम्भिक institutional bridge बन्न सक्छ। तर त्यस पुलले नेपाल–बेलायत सम्बन्धलाई कति टाढासम्म लैजान्छ भन्ने कुरा अन्ततः उनको सैन्य विगतभन्दा बढी कूटनीतिक परिणामले निर्धारण गर्नेछ।